آئین عزاداری هند

«عاشورا در هند »

بخش بزرگی از منطقه اوتار پرداش هند که در دو قرن هیجدهم ونوزدهم میلادی استان (اوده ) (Avadhیا oudh )  نامیده می شد. تحت حکومت یک سلسله شیعه ایرانی اداره می شد از مراسم شیعه ، که مهمترین آنها مراسم محرم بود ، حمایت می کردند. مراسم عاشورا در سراسر این منطقه برگزار می شد و سنیان و حتی هندوها نیز در آن شرکت می کردند.

(چشم انداز ، ش 1 ، ص 90 )

روز عاشورا روز تعطیل  رسمی و عمومی هند است.

«بزرگترین جامعه تشیع در شبه قاره هند »

در خارج از ایران بزرگترین جامعه تشیع در شبه قاره هند و پاکستان وجود دارد تا آنجا که تعداد شیعیان هند دست کم دو برابر جمعیت شیعیان ایران است. بر اساس منابع معتبری درباره موقعیت و نفوذ شیعه در دکن ، بهمینان از آغاز کار گرایشهای شیعی داشتند.

آنها هر چند که بیشترشان رسما سنی بودند ولی امام علی (ع )  و امامان بعد از وی را برتر از سه خلیفه راشدین می دانستند ، در سال 832 هجری ( 1429 ) احمد شاه ولی بهمنی به طور علنی به آیین تشیع در آمد.

یوسف عادل  شاه ( 895 – 916 و هـ / 1489 – 1510 ) بنیانگذار پادشاهی بیجاپور ، به آیین و مراسم عبادی عمومی رنگ شیعی داد اما در قوانین تسنن دربار مداخله ای نکرد و از لعن سه خلیفه اول ممانعت به عمل آورد. در عصر پسرش اسماعیل عادل شاه (916 – 1941 هـ / 1510 – 1543 م ) تشیع در نظام اداری کاملا جا افتاد.

قلی قطب شاه ( 918- 950 ه‍/ 1512 – 1543 م) پادشاهی گلکند را به عنوان یک حکومت شیعی پایه گذاری کرد که در آن خطبه به نام ائمه دوازده گانه شیعه خوانده می شده است. گلکند تمدن شیعه را که توسط نجبای ایرانی نظیر میرمحمد مؤمن و میر جمعه مایه می گرفت. بسط و تکامل بخشید. برهان اول (915- 961ه‍ 1509 – 1553 م) دومین فرمانروای احمد نگر به وساطت شاه ظاهر ، وزیر پرهیزگارش ، به مذهب تشیع درآمد.

دز زمان اکبر شاه ، نورالله شوشتری برجسته ترین عالم دینی شیعه دوازده امامی در 996 هجری (1587 میلادی) به هند مهاجرت کرد و توسط امرای شیعه مذهب دربار به عنوان قاضی القضات لاهور منصوب شد.

رهبری جناح شیعه را سادات بارهه فراهم آوردند. سادات بارهه در (اوده) ظهور کردند. تشیع اوده با پایتخت فرهنگیش در لکنهو ، حلقه اتصال میان امپراتور مغول و تشیع امروزین هند است.

بعد از لکنه ، رامپور مرکز تشیع به شمار می رفت که تا این اواخر پایتخت حکومت نشین خودمختار اوده رسیدند و مدعی پادشاهی شدند. تحت نظر این خاندان بود که فرهنگ شیعه تلطیف و گسترش یافت ( تاریخ تفکر اسلامی در هند ، ص 27- 32)

مضامین و ارزشهای شیعی در ادب اردو که در ساختمان بنای امام باره ها به کار رفته است به چشم می خورد. در عصر فرمانروایی امجد علی (1258 – 1264 ه‍ / 1842- 1847 م) قوانین شیعی اوده جانشین قوانین حنفی در محاکم شرع گردید. در لکنهو ، علی رغم نفوذ بریتانیا ، فرهنگ شیعه ادامه یافت و مدرسه الواعظین به ترتیب مبلغان شیعه می پرداخت و محققان نام آوری مانند تفضل حسین خان دراین شهر پرورش یافتند. گردهمایی شیعیان در 1325 هجری (1907 میلادی) تأسیس دانشکده ای شیعی در لکنهو را به دنبال داشت و در دانشکده M.A.O که سید احمدخان در علیگره بنا کرد ، فرهنگ و علوم شیعه تدریس می شد.

«مراسم محرم در هند» :

در هند شیعیان با اعتقاد فراوان مراسم عزاداری ماه محرم را برپا می کنند در این مراسم به سخنرانی و بیان وقایع کربلا با نثر و نظم می پردازند و به دنبال آن ماتم و مراسم سینه زنی اجرا می شود و شبیه کوچکی از آرامگاه امام حسین (ع) که (تعزیه) نام دارد و علمهایی که معروف به بیرق برادر او حضرت عباس است ، در اماکن متبرکی به نام (امام باره) نگاهداری می شود. همه اینها را طی مراسمی دسته جمعی در روز دهم محرم بیرون می آورند.

(نظیر مراسم حمل نخل که در یزد و جنوب خراسان هنوز معمول است.) و تعزیه در شط یا چاهی که به کربلاهای محلی معروف و معرف میدان جنگ است فرو می رود. شور مصیبت امام حسین (ع) تأثیر روحی فوق العاده ای بر زنان باقی می گذارد. بطوریکه النگوهای بلورین خود را می شکنند سر خود را شانه نمی زنند. جواهر بر خویشتن نمی آویزند. و از پوشیدنیهایی به رنگ روشن خودداری می کنند. این سوگواری گاهی تا اربعین ادامه می یابد.

مراسم عاشورا ، اهل سنت هند را تحت تأثیر قرار داده و موجب تقریب و نزدیکی آنان به شیعه گشته است. بطوریکه عقیده تفضیله (برتری امام علی (ع) و فرزندانش بر سایر خلف) از سوی بسیاری از نخبگان سنی پذیرفته شده و از بین امیه تبری می جویند.

متقابلا نخبگان شیعه ازدواج موقت را عملا کنار گذاشته اند و شیعیان بندرت به آن مبادرت می کنند. با رشد فکری مسلمانان شیعه و سنی در هند آنها روز به روز بیشتر به ضرورت تقریب و وحدت میان خود توجه دارند. (تاریخ تفکر اسلامی در هند ص 32 و 33).

«امام باره» :

در شهر لکنهو بناهای چشمگیر مربوط به پیشوایان تشیع بخصوص شهدای کربلا بسیار زیاد است. در طول چند قرن اخیر ، مردم مدلهایی از گنبد و بارگاه امام حسین (ع) به نام (تعزیه) و (امام باره) برای مراسم سالیانه محرم  در هند ساخته اند. این تعزیه ها و امام باره ها به شکلها و اندازه های مختلف ساخته می شوند.

از ساختمانهای سمبلیک کوچک از جنس (Papier Mache) رنگی و نی گرفته تا بناهای بزرگی که روی چرخ حمل می شوند.

تجسم مراسم ماه محرم ، رابطه مستقیم با فاصله محل برگزاری مراسم از کربلا دارد. آنها که به کربلا نزدیکترند بیشتر به اصل وفادار مانده اند و نقاط دورتر بیشتر تحت تأثیر فرهنگها ، مذاهب و مراسم محلی خویش قرار گرفته‌اند.

تاثیر پذیری مراسم محرم از مذهب هندو

در هند مذهب هند و مراسم آن تاثیر فراوانی بر مراسم محرم گذاشته است که یک نمونه آن در آب فرو کردن لباس (تعزیه) در خاتمه مراسم محرم است . در واقع هندوستان منطقه پرباری برای تغییر در بسیاری از جوانب مراسم مربوط به محرم بوده است .

(مجله چشم انداز ش 1 ص 90 تاریخ تفکر اسلامی در هند ص 32)

درهند شیعیان سنیان و هندوها همگی در مراسم محرم شرکت می کنند و عاشورا روز تعطیلی عمومی است از سال 1845 تا 1917 میلادی عده زیادی از شیعیان هندی به کارائیب مهاجرت کردند و مراسم محرم را با خود به این منطقه بردند که کم کم بقیه ساکنان آن محل را نیز تحت تاثیر قرار داد  اگر چه اطلاعات و آگاهی شبی به زندگی ائمه اطهار (ع) در بین شیعیان هند بسیار اندک است اما علاقه موروثی به شرکت در مجالس تعزیه و عزاداری به ویژه در ایام محرم و وجود تمایلات فطری ، شیعیان را به پای منابر و مجالس و عظ و خطابه می کشاند لذا خطبا و وعاظ در هند از مقام برتری نسبت به روحانیون برخوردارند و متاسفانه این حقیقت دردناکی است که امروز محراب و منبر در هند دیگر جای شخصیتهای فاضلی چون علامه حامد حسین سید دلدار علی و ... نیست و تعداد مجالس وعظ و منابری که در آن مفاهیم عمیق شیعی مطرح شود بسیار اندک است .

امروزه بیشتر منا بر محل در آمد و اعتبار خطبای کم سوادی است که سعی دارند با احساسات و عواطف پاک و عاشقانه مردم بازی کنند .

و از آن همه ایثار و فداکاری و درس مبارزه و آزادگی و فریاد کوبنده بر ظالم و زوایای شگرف و اندیشه ستیزه جو در حادثه جانسوز کربلا فقط مستمع را به این نکته می رسانند و مجوز گناه او را صادر می کنند که آتش جهنم بر عزاداران حسینی حرام است حتی اگر در تمام عمر سر بر سجده و عبادت حق ننهاده باشند واقعیت تلخ کنونی وضعیت منابر به گفته آقای (دکتر کلب صادق ) اینچنین بیان می شود.

هر نوع حرکتی که از طرف علما و روحانیون در مورد مسائل شرعی انجام می گیرد درباره آن گفته می شود که بر فلان چیز از این نظر تاکید می شود که اهل بیت (ع) کم جلوه داده می شود یا از روحیه عزاداری ما می خواهند بکاهند محرم و بر پایی مجالس مختلف عزا و ماتم برای شیعیان این خطه گذشته از باور اعتقادی به عنوان یک مظهر هویتی تلقی می شود .

شیعیان بعد از پایین آمدن سطح فرهنگی و شکسته شدن قدرت سیاسی و اجتماعی برای حفظ و نشان دادن هویت خود تسمک به ظواهر مذهبی را مهم شمردند ظواهری که نه تنها جزئی از اعتقادات مذهبی آنان را تشکیل می دهد . بلکه مجموعه تفکرات اعتقادی و رسومات مذهبی در آنها خلاصه می شود .

عزاداری برای ائمه اطهار خصوصاً امام حسین (ع ) در ایام محرم و صفر پرشورترین مراسم شیعیان محسوب می شود شور و حالی که در ایام محرم برای برگزاری مراسم عزاداری در میان شیعیان وجود دارد غیر قابل  وصف است . به طوریکه پیروان ادیان و مذاهب دیگر حتی هنود را تحت تأثیر قرار می دهد. در مجالس عزا و در راهپیمایی ماتم ، عزاداران با کوبیدن بر سینه هایشان و زدن زنجیرهای تیغ دار بر پشت و سینه های برهنه خود و فرود آوردن قمه بر سرشان و نیز عبور از روی زغال گداخته ، مجالس عزا را برگزار می کنند.

اگرچه احساسات پاک این عاشقان و دوستداران اهل بیت را نمی توان نادیده گرفت و باید گفت که آنچه از تشیع باقی مانده است برکت نام حسین (ع) است. اما متاسفانه هدف نهضت و قیام امام حسین (ع) فراموش گردیده است.

خلط مسائل به گونه ایست که یک شیعه هندی میتواند با مسائل اعتقادی و احکام عبادی آشنا نباشد و حتی در عمر خود نماز نخواند اما در ماه محرم باید عزاداری کند و اگر در حال مرگ باشد. باید قطره ای خون برای امام حسین (ع) بدهد.

در نتیجه مراسمی که باید سازنده باشد به یک مراسم سنتی و تشریفاتی مبدل گشته است.

تأثیرپذیری فرهنگ هندوها در مراسم عاشورا به اشکال مختلف دیده می شود. آنچنان که هندوها تحت تأثیر مراسم عاشورا و عزاداری شیعیان قرار گرفته اند و حتی برخی از آنان در مراسم عاشورا علم دستجات را حمل می کنند و خونی را که بر اثر زدن قمه و زنجیر عزاداران بیرون آمده است. برپیشانی می مالند.

شیعیان نیز تحت تأثیر بعضی از مراسم هندوها قرار گرفته اند.

روشن کردن عود و آویختن حلقه های گل به علم حضرت عباس (ع) ذوالجناح را متبرک دانستن و آتشبازی سنتی است که هنود نیز نظایر آن را در مراسم مذهبی خود اجرا می کنند. ذوالجناح را نباید کسی سوار شود. آزاد است و گماشته ای برای مراقبت دارد. به هر خانه و مزرعه ای که بخواهد وارد می شود و اهالی منطقه باید متکفل علوفه او باشند. آنها حتی تأمین مخارج علوفه ذوالجناح را بر مخارج تحصیل فرزندان خود ترجیح می دهند و اگر چیزی جهت تبرک نزد ذوالجناح برده شود. و او با پوزه خود به آن بزند ، آن را تبرک کرده می دانند و بیماری که قدرت رفتن نزد طبیب را ندارد به امید شفا ، پوزه مالیده ی ذوالجناح را می خورد. پس از مرگ ذوالجناح آن را با احترام خاص و مراسم تشییع درکنار شبیه ضریح یکی از ائمه به خاک می سپارند.

در خانه های شیعیان به تعداد افراد خانواده ماکتهایی شبیه حرم مطهر ائمه اطهار وجود دارد که به (شبیه روضه) مشهور است.

شیعیان با احترام و روشن کردن شمع و یا عودی در کنار آنها حماسه کربلا را در قلب خود زنده نگه می دارند. در اینجا تأثیرپذیری فرهنگی به شکل دیگری دیده می شود. نظیر این شبیه ها ، مجسمه ها و بت ها و خدایانی هستند که در خانواده های هندو دیده می شوند و هر هندو در خانه خود برای خدای خود ، جایگاهی دارد و هر صبح و شام به نیایش و پرستش او می ایستد.

با نزدیک شدن ایام محرم جنب و جوش عجیبی درخانه های شیعیان به چشم می خورد. وضع زندگی تغییر می کند ، لباسهای کهنه عزا از صندوق بیرون می آید و در هر خانه ای فرش عزا گسترده می شود. میز و صندلی و تخت کنار می رود و همه بر فرش عزا می نشینند.

با ظاهر شدن هلال ماه محرم ، زنان به استقبال ماه عزا می روند و النگوهای شیشه ای و چینی خود را که تنها در مرگ عزیزترین افراد خانواده خود می شکنند به دست خود خرد می کنند و با فروریختن تکه های شیشه به دستهایشان و فرو ریختن خون ، صدای ضجه از خانه ها بلند می شود و آنان در مجالس مختلف که در منازل برگزار می شود ، شرکت می کنند و کمتر ساعاتی از شبانه روز را در محلات شیعه می توان سراغ یافت که آوای غم انگیز نوحه و ماتم از آن شنیده نشود.

اما با همه این شور و علاقه و عشق در میان زنان شیعی ، متأسفانه بسیاری از آنها در مجالس عزا ، حجاب خود را رعایت نمی کنند و با لباسهای ساری که بخشی از بدن در آن برهنه است در مراسم شرکت می جویند.

انجمنهای مختلفی تحت عنوان (انجمن ماتم) با برپایی مجالس عزا و راه انداختن دستجات مختلف ، عزاداران را متشکل و سازماندهی می کنند. مردان نیز به نوبه خود عزا دارند و مجالس سینه زنی دراکثر خانه ها برگزار می شود و از خانه ای به خانه دیگر می روند. در روز عاشورا دسته های عزا به حرکت در می آیند و پس از صدمه زدن بر بدنهای خود به محلهایی که (کربلا) نامگذاری شده می روند و در آنجا شمایل را به خاک می سپارند.