آئین عزاداری کارائیب

مراسم  عاشورا از هند تا کارائیب
دریای  کارائیک شاخه ای است از اقیانوس اطلس بین ساحل شرقی امریکای مرکزی ، ساحل شمالی آمریکایی جنوبی و جزایر هند غربی از بندرهای سواحل آن قهوه  و موز و نفت به نقاط دیگر جهان می برند. از شرق و شمال شرقی به جزایر آنتیل و از شمال غربی به جزیره یوکاتان و از جنوب به ونزوئلا و کولومبیا، محدود می شود پس از آنکه هندیان به سواحل کارائیب قدم نهادند مراسم ماه محرم را به نام (حوسه ) (Hosay)  یا حسین (ع ) به پا کردند این مراسم وسیله اتحاد و قیام آنها علیه حکومت استعماری گشت وتا امروز همین مراسم ، هندیهای جزیره تریننیداد واقع در جنوب شرقی کارائیب را با سرزمین اصلی شان یعنی هند مرتبط می سازد.

این ارتباط ناشی از اختلال مذهب هند و اسلام است گر چه این مراسم در ترینیداد با رسوم کرنول ، مسیحی و افریقایی مخلوط شده است.

بسیاری از کسانی که امروزه (تجه ) (tadga  تعزیه در هند )  را می سازند. مسلمان نیستند بلکه مسیحی یا هندو هستند.

در نظر انگلیسیها تجه نشانه طغیان مردم علیه اربابان انگلیسی است از این رو در اکتبر 1884 عده ای از شرکت کنندگان در مراسم محرم شیعیان که در این جزیره به نام فستیوال حسین یا (حوسه ) نامیده می شود ، هدف گلوله پلیس مستعمراتی قرار گرفتند  این حادثه حاکی از ترس و وحشت استعمارگران از مراسم زنده عاشورا حسینی در این منطقه است.

امروزه در ترینیداد برای مراسم محرم دو مرکز اصلی وجود دارد : یکی در شهر (سن جمیز )  در شمال و دیگری در منطقه (سد روس )  در جنوب غربی جزیره.

در سن جمیز ، علاوه بر ساختن و گرداندن تجه دو (ماه ) بزرگ هم می سازند و در مراسم حمل می کنند. این دو ماه  یکی نمودار امام حسن (ع ) و دیگری نمودار امام حسین (ع ) است.

در شمال ، قسمت اصلی مراسم به دست مسلمانان بخصوص شیعیان اداره می شود و در جنوب ، تعداد مسلمانان بسیار کم است و مراسم ماه محرم بیشتر توسط هندوها و مسیحیان برگزار می گردد.

در هر دو منطقه مراسم حوسه عبارت است از :

1 -  ساختن مدلی از گنبد و بارگاه  امام حسین (ع ) که در واقع شبیه آن نیست بلکه برداشت تخیلی هنرمندان از شکل گنبد و بارگاه اصلی است که به آن تجه و امروز بیشتر به آن حوسه گفته می شود.

2 - تجه کوچکتری هم ساخته می شود که مخصوص امام حسن (ع ) برادر امام حسین ( ع) است .

3 - پرچمها و علمها یی میسازند و در مرا حل حمل می کنند .

4- پختن غذ ا های مخصوس و اطعام عزا داران .

5- نوا ختن طلبهای مخصوص به نام (تاسا ) و (باس).

«تعزیه و تجه» :

تعزیه نوعی نمایش در ایران است. (رجوع شود به کتاب Taziyeh : Ritual and Pram in Iran  نوشته پیتر چلوتسکی ، نیویورک ، 1979) گفته می شود تیمور لنگ دستور داده بود نمونه کوچکی از مقبره امام حسین (ع) ساخته شود.این نمونه هرجا که تیمور می رفت همراه او بود. تعزیه که از عزا گرفته شده از عربی به هندی رفته و بعد از تغییراتی به تجه تبدیل شده است.

گاهی نیز تجه را حوسه می گویند که از کلمه حسین است و به شکل (Hosayin) نیز نوشته می شود. تجه یا حوسه را روی چرخ می گذارند تا بتوان آن را در دسته حرکت داد. اطراف پایه را با پارچه می پوشانند و در پرچم به رنگ قرمز و سبز بر بالای آن نصب می کنند و در حالی که طبل می زنند دوازده مرد تجه را روی شانه هایشان به (چوک) می برند.

سابقاً ساختن تجه چهل روز طول می کشید ولی اکنون به علت کمبود نیروی کار و استفاده از روشها و مصالح جدیدتر (مانند استایروفوم) مدت زمان ساختن آن بمراتب کمتر شده است. در ضمن از سنتهای قدیمی در مورد لنگ و شکل و تزئینات آن هم بسیار دور شده اند. هم در شمال وهم در جنوب ترینیداد ارتفاع تجه به 5/15 فوت محدود شده است و این به علت ارتفاع سیمهای برق و تلفن در خیابانهاست.

در هر دو منطقه هر گروه امام باره (یا (عاشورا خانه ) (حسینیه) در ایران) امام باره یا عاشورا خانه در هند و کارائیب بنایی نظیر حسینیه در ایران است.

در ترینیداد امام باره اتاقک مسقفی است که سه دیوار ثابت و یک دیوار متحرک دارد تا بتوان قطعات تجه را به راحتی از طرف دیوار متحرک از آن خارج کرد و در بیرون امام باره آنها را روی هم نصب نمود. سه نفر سر دسته دارد که مسئول برگزاری مراسم ، کسب اجازه از پلیس و حفظ نظم و انتظامات جمعیت در طول اجرای مراسم هستند. همین طور افرادی تحت عناوین سرکارگر ، کارگران سازنده و افراد مسئول طبل و طبل نوازان فعالیت می کنند.

این مراسم در روز اول محرم آغاز می شود. آنها که مسئول ساختن تجه هستند از خوردن گوشت ، غذاهای سرخ شده و نزدیکی با زن پرهیز می کنند.

در موقع کار کردن در امام باره کفشها را باید در بیاورند. کسانی که برای ساختن تجه کار می کنند به شرحی که ذکر شد ، باید پاک باشند این دوره سابقاً چهل روز طول می کشید اما امروزه اگرچه عده ای هنوز از نظر حفظ تقوی، اصل پاکی را از اول چهل روز رعایت می کنند . ولی اکثراً این دوره را از اول محرم شروع می نمایند.

در هر دو محل ، خود مراسم تقریباً دارای شکل اصلی یکسانی است.

(اگرچه چند فرق نسبتاً مهم هم وجود دارد) در (سدروس) مراسم باروز پرچم آغاز می شود که روز هفتم محرم است. هر گروه برگزار کننده ((چوک) که کلمه ای هندی است) مخصوص خود را دارد که عبارت است از یک فضای مربع شکل که در طول دوره سه روزه مراسم ، محل مقدسی به شمار می آید. این چوک معمولاً نزدیک به کارگاهی است که تجه در آن ساخته می شود. در روز پرچم ، شخصی که به نام (مجاور) خوانده می شود. برای خواندن دعا به محل حاضر در سدروس ، (مجاور) آقای قاسم آیت الله است که سرجوخه پلیس هم هست. قبلاً پدر این شخص ، (مجاور) منطقه سدروس بود تا اینکه چند سال پیش بر اثر سکته ، توانایی خود را برای انجام این کار ازدست داد. آقای آیت الله سنی است و تحصیلات مذهبی خود را در مسجد سن جیمز به پایان رسانیده است. در وسط چوک ، گدالی است با دو چراغ نفتی که نماینده و مظهر حسن و حسین (ع) هستند. در یک طرف گودال ، یک عود سوز و یک لیوان شربت قرار دارد.

مجاور مقداری عود به روی زغالها می ریزد و مراسم را به زبان عربی شروع می کند. خواندن دعا با صدای بلند و کوتاه در حدود یک دو دقیقه ادامه دارد. این ادعیه معمولا آیاتی از قرآن است و با سوره فاتحه اولین سوره قرآن شروع می شود. بعد از اینکه دعا خوانده شد. پرچمهای قرمز و سبز در اطراف چوک نصب می شود. درسمت چپ ، پرچمهای قرمز برای امام حسین (ع) و پرچمهای سبز برای امام حسن (ع).

علت انتخاب این رنگها آن است که قرمز علامت خون است و سبز علامت سم است. اکثر پرچمها قرمز رنگ هستند و بقیه به رنگ سبز ( در سن جیمز در عمل از رنگهای مختلفی استفاده می شود.) در سرچوپ پرچمها پنجه های فلزی نصب می کنند. طبلهای تاسا و باس قبل از مراسم و هم در طول مراسم نواخته می شود.

مردم هنگام شب در اطراف چوک جمع می شوند و (مجاور) برای خواندن دعا می آید. بعد از دعا ، دسته به راه می افتد ، طبلها به صدا در می آیند و پرچمها که اکثراً توسط زنان حمل می گردد ، از چوک حرکت داده می شود. در طول شب ، پنج نفر با سینی های مخصوص ، مخفیانه از محل اجرای مراسم خارج شده به سمت (کربلا) می روند. هر گروه کربلای خود را درکنار ساحل دارد. این نقاط محلهای مخصوصی است که در طول سال از آنها به عنوان مکان مقدس حفاظت نمی شود و این کار تنها مخصوص دوره برگزاری مراسم ماه محرم است. در این محل این کربلاها مشتی خاک از زمین برمی دارند. و در دو پارچه سفید می پیچند و دور آن را نوار باریکی می بندند تا شبیه دو جنازه کوچک بشود که مطابق سنت مسلمانان برای دفن حاضر شده است. این دو بسته را روی سینی می گذارند و روی آن عطر می پاشند. و درهمین حال دعاهایی نیز خوانده می شود. بعد سینی روی سر شخص بلند قدی ، حمل می گردد و گروههای کوچک دوباره به دسته می پیوندند. در این موقع مرثیه هایی هم خوانده می شود.

در آخر شب ، محتوی سینی ها را در گودال وسط چوک می گذارند. روز بعد (روز هشتم محرم ) مراسم (تجه کوچک) انجام می شود. این تجه ، فقط در حدود دو یا سه فوت ارتفاع دارد. در حال حاضر ، هم در سن جیمز و هم در سدروس آنها را از استایروفوم می سازند.

این تجه در همان روز ساخته می شود و شب ، آن را در چوک می گذارند. باز هم طبل زده می شود و مجاور وارد میگردد. دراینجا نمونه های کوچکی جنازه ها در یک (تربت) (مقبره) کوچک گذاشته می شود که آن را نیز به نوبه خود در تجه کوچک می گذارند. دو چراغ نفتی کوچک درگودال گذاشته می شود و مجاور کمی عطر به داخل و خارج تجه می پاشد.

در همین موقع شاخه های عود را در جلوی گودال به زمین فرو می کنند.

و مجاور برای انجام وظایف خود به سایر کارگاهها می پیوندد. تجه کوچک را روی سر مردی می گذارند و در حالی که پرچمهای زیبای زیادی در دست دارند. به تجه می پیوندند. اوج هیجان شب موقعی است که تجه یک گروه با تجه گروه دیگری که از جهت مخالف می آید. ملاقات و همدیگر را لمس می کنند. این برخورد و تجه به یکدیگر نشانه بوسیدن دو برادر یعنی حسن و حسین است. دراین مراسم هزاران نفر شرکت می کنند و بسیاری از تماشاگران هم در طبل زدن همکاری می نمایند.

هیجان مردم در انتظار شب بعد زیاد می شود که عبارت است از شب (تجه بزرگ) تا حدود ساعت یازده شب تمام تجه های کوچک کم کم به چوکهای خود برگشته اند و تا نیمه شب مجاور ، تربت را برداشته و در گودال چوک می گذارد. بعد از نیمه شب پنج نفر به طور مخفیانه تجه کوچک را ( که اکنون خالی است و به زبان محلی (مرده) گفته می شود) از چوک بر می دارند و به سمت دریا می روند. هیچ کس ، حتی کسانی که درکارگاه هستند. نباید این را ببینند. درکنار ساحل ، مجاور دعای کوتاهی می خواند و یکی از مردان ، تجه کوچک را به داخل آب می برد و رها می کند، در حالی که بقیه پشت به آب ایستاده اند.

سپس این گروه درسکوت مطلق برمی گردند. کسی از اهل محل اهمیت این قسمت خاص از مراسم را درست نمی داد. ولی من گمان می کنم.

این قسمت مربوط است به این موضوع که در شب تاسوعا امام حسین (ع) دستور داد چراغهای اردویش را خاموش کنند تا کسانی که از کشته شدن به همراه او در جنگ می ترسیدند بتوانند بدون خجالت درتاریکی از اردو بروند. در حدود ساعت شش بعداز ظهر روز تاسوعا یک دیوار متحرک کارگاه (امام باره) برداشته می شود و پایه و قسمت اصلی تجه به داخل حیات برده می شود و در آنجا تاجگذاری انجام می شود (قسمت بالای آن معمولاً به شکل گنبد است که روی تجه گذاشته می شود.)

در حالی که قسمت بالا از روی نردبان نصب می گردد. صدای طبل هم مرتب به گوش می رسد و بالاخره آخرین کارهای تزئینی تجه انجام می شود. بعداً تجه را روی چرخ میگذارند تا بتوان آن را در (دسته) حرکت داد. دراین موقع اطراف پایه را با پارچه سفید پوشانده اند و دو پرچم ، یکی به رنگ قرمز و دیگری به رنگ سبر که سرشان (پنجه) تقریباً بازاویه 45 درجه نصب شده است. در قسمت جلوی تجه قرار میدهند. در حالی که طبل نواخته میشود. دوازده مرد تجه را روی شانه هایشان به چوک می برند وهفت بار چوک را در جهت خلاف عقربه های ساعت طواف می کنند. (بدون شک تحت تأثیر روش طواف کعبه درهنگام مراسم حج).

بالاخره تجه را عطر می پاشند (یک منفذ کوچک برای تربت وجود دارد که از داخل گودال برداشته شده و اکنون درون تجه قرار دارد.)

بعد بیرون تجه را عطر می پاشند و بالاخره سرکارگر به روی تمام شرکت کنندگان عطر می پاشند و همه چیز و همه کس را معطر می سازد. دراین موقع شیرینیهایی به نام (حلوا) و (ملیدا) پخش می شود. تجه را در چوک می گذارند و تمام کسانی که در ساختن آن همکاری داشته اند برای صرف غذا دعوت می شوند. این اولین غذای گوشت دار است که درداخل کارگاه صرف می شود. زیرا این محل بعد از خارج کردن تجه بزرگ دیگر حالت تقدس خود را از دست داده است. در حدود ساعت نه شب مراسم شروع می شود. تجه را دوباره در حالی که طبل نوازان در جلوی آن و پرچم دارها در عقب آن حرکت می کنند. دور چوک طواف می دهند و سپس روی چرخ می گذارند سپس تجه های دسته های مختلف یکی پس از دیگری به حرکت درمی آیند.

تعداد شرکت کنندگان در این مراسم بسیار زیاد است و هیجان آنها حالت کارناوال را به یاد می آورد... تماشچیان به راحتی و به وضوح در مورد رقابت دسته های مختلف در ساختن بهترین تجه اظهار نظر میکنند (این تجه ها تا این موقع از نظرها مخفی بوده است.) بین طبل نوازان هم رقابت و مسابقه وجود دارد ولی با این حال نه قضاوتی وجوددارد و نه جایزه ای به کسی داده می شود.

اوج مراسم ساعت یازده شب است که تجه ها یکدیگر را می بوسند دراین موقع کنترل کردن جمعیت بسیار مشکل است.

بین ساعت دو و سه بعد از نیمه شب (روز عاشورا) مجاور ، تربت داخل تجه ها را یک به یک بر می دارد و محتویات آن را در کربلای محلی در کنار ساحل دفن می کند. بنا به روایات محلی ، تجه در این موقع (مرده) است. سپس تجه به حیاط کمپ مربوطه (نه به چوک) برده می شود و تا صبح همان جا می ماند. بعد از استراحتی کوتاه ، دوباره تجه ها را حرکت میدهند. ولی این بار دیگر برنامه خاصی وجود ندارد. مجاور دعای کوتاهی می خواند مرثیه وداع خوانده می شود و بالاخره وقتی که آفتاب دارد غروب می کند. مردان تجه را روی شانه به دریا می برند و آن را در دریا رها می سازند ابتدا تجه روی آب شناور می ماند ولی به زودی موجها آن را سرنگون می کنند و با تاریک شدن هوا مردان آن را به سمت شرق می رانند. روز بعد وقتی تجه یا قسمتهایی از آن دوباره توسط امواج به ساحل برگردانده می شود. افراد کارگاهها تکه های آن را جمع آوری و دفن می کنند. بعضی از تکه های پایه مانند را برای استفاده مجدد به کارگاه می برند. به این ترتیب حاصل روزها کار و خلاقیت هنرمندان و کارگران ، ظرف بیست و چهار ساعت بعد از تکمیل ، توسط خود سازندگانش نابود می شود.

این ، معمولاً ، لحظه غم انگیز و بدون شک دردناکی است و به این علت چشمهای اشک آلود فراوانی در بین جمعیت دیده می شود با وجود آنکه معنای اصلی مراسم ماه محرم در کارائیب از بین رفته ولی ، لحظات آخر آن شروع غم‌انگیزش را به یاد می آورد و جمعیت نیز به طور ناخودآگاه عکس العمل درست و موقرانه نشان می دهند.

سال بعد تجه های جدیدی ساخته می شود که بعد از عمر کوتاهشان دور از دشت کربلا ، به امواج دریای کارائیب سپرده می شود.(چشم انداز ، ش 1 ، ص 88-94).